Đo tỷ trọng và dùng đèn UV: hai phép đo tự làm được

Hai phép đo này tự làm được ở nhà với dụng cụ rẻ tiền, và chúng bổ sung cho kính lúp rất tốt.

Phần 1 — Đo tỷ trọng

Tỷ trọng là hằng số của từng khoáng vật — nghĩa là nó phân biệt được nhiều loại trông giống nhau.

Cần gì

• Cân tiểu ly độ chính xác 0,01 g.
• Một cốc nước.
• Sợi chỉ mảnh.
• Giá đỡ nhỏ (hoặc que ngang bắc qua cốc).

Cách làm

1. Cân viên đá trong không khí → được A.
2. Đặt cốc nước lên cân, bấm về 0 (tare).
3. Treo đá bằng chỉ, nhúng chìm hẳn trong nước — không chạm đáy, không chạm thành.
4. Đọc số trên cân → được B (chính là khối lượng nước bị chiếm chỗ).
5. Tỷ trọng ≈ A ÷ B.

⚠️ Lưu ý: bọt khí bám vào đá làm sai số — lắc nhẹ để bọt thoát ra trước khi đọc.

Bảng tra

🔴 Ba cặp phân biệt được ngay

1. Jadeite (3,3) vs Serpentine (2,5) — chênh rõ. Đây là cặp gây thiệt hại nhiều nhất ở Việt Nam.
2. Kim cương (3,52) vs CZ (5,7) — CZ nặng hơn hẳn.
3. Hổ phách (1,08) vs Thuỷ tinh (2,5) — chênh gấp đôi.

Giới hạn

• ⚠️ Chỉ đo được đá rời — đá đã gắn kim loại thì không.
• Một số loại có tỷ trọng chồng lấn (garnet và corundum).
• Đá có nhiều bao thể hoặc lỗ rỗng cho số lệch.

Phần 2 — Đèn UV

Nhiều khoáng vật phát huỳnh quang dưới tia cực tím. Đặc điểm phát sáng là gợi ý về loại đá.

Cần gì

• Đèn UV — nên chọn bước sóng dài (365 nm), an toàn hơn.
• Phòng tối hoàn toàn.

🔴 An toàn

• Không nhìn thẳng vào đèn.
• Không chiếu vào da lâu.
• Không chiếu vào người khác.
• Đeo kính chắn UV nếu dùng thường xuyên.

Bảng phát huỳnh quang

🔴 Hai cặp hữu ích nhất:

• Ruby vs Garnet — ruby phát đỏ mạnh, garnet không phát gì. Đây là cách phân biệt nhanh và không phá huỷ.
• Hổ phách vs Nhựa — hổ phách Baltic phát xanh nhạt.

Giới hạn của đèn UV

• Kết quả là gợi ý, không phải kết luận — cùng một loại đá có viên phát có viên không.
• Không phân biệt được tự nhiên với tổng hợp trong nhiều trường hợp.
• Bước sóng ngắn và dài cho kết quả khác nhau.

Kết hợp ba dụng cụ

Ba dụng cụ này có chi phí thấp và phủ được phần lớn trường hợp rõ ràng.

Quy trình kiểm đầy đủ

1. Cầm — nặng nhẹ, mát ấm.
2. Gõ móng tay — tiếng đanh hay đục.
3. Kính lúp ngược sáng — bọt khí, màu đọng khe.
4. Kính lúp từ cạnh — đường dán.
5. Đèn UV phòng tối.
6. Cân và đo tỷ trọng (nếu đá rời).
7. Xem dưới ánh sáng tự nhiên — màu thật.
8. Kết luận: ổn / đáng nghi / cần kiểm định.

Tám bước này mất khoảng mười lăm phút và loại được phần lớn trường hợp có vấn đề rõ ràng.

⚠️ Nhắc lại giới hạn: chúng sàng lọc chứ không kết luận. Với món giá trị lớn, giấy kiểm định độc lập vẫn là thứ duy nhất có giá trị.