Chiếu xạ đá quý: topaz xanh, kim cương màu và câu hỏi “có phóng xạ không” được trả lời thẳng

Mục “Các cách xử lý đá” đã có bài tổng quan, bài về nung, nhuộm và tẩm, quyền người mua và ảnh hưởng tới giá bán lại. Bài này đi sâu vào một phương pháp nghe đáng sợ nhất: chiếu xạ. Chữ “xạ” làm nhiều người lo lắng, và cũng chính vì vậy mà người bán hay né nhắc tới. Thực tế, chiếu xạ là cách xử lý rất phổ biến, đã được nghiên cứu kỹ và được quản lý.

Chiếu xạ làm gì với viên đá

Màu của nhiều loại đá đến từ những khiếm khuyết rất nhỏ trong cấu trúc tinh thể, gọi là tâm màu: một chỗ thiếu nguyên tử, một electron bị kẹt sai chỗ. Chiếu xạ bằng tia gamma, chùm electron hoặc neutron tạo thêm hoặc thay đổi những khiếm khuyết đó, và màu đá thay đổi theo. Sau chiếu xạ, đá thường được nung nhẹ để ổn định màu hoặc chỉnh sắc.

Quá trình này không thêm chất gì vào đá. Viên topaz sau chiếu xạ vẫn là topaz, cùng thành phần hoá học, chỉ khác màu.

Những loại đá hay được chiếu xạ

• Topaz xanh lam: đây là ví dụ lớn nhất. Topaz xanh lam đậm tự nhiên rất hiếm. Gần như toàn bộ topaz mang tên thương mại “Sky blue”, “Swiss blue”, “London blue” là topaz không màu đã được chiếu xạ rồi nung. London blue (xanh đậm ngả xám) thường cần chiếu neutron trong lò phản ứng; Swiss blue, Sky blue thường dùng chùm electron hoặc kết hợp.
• Kim cương màu: kim cương xanh lá, xanh lam, hồng, vàng có thể là màu tự nhiên (rất đắt) hoặc màu do chiếu xạ cộng nung (rẻ hơn nhiều). Phải có giấy kiểm định ghi rõ nguồn gốc màu.
• Thạch anh khói: nhiều thạch anh khói trên thị trường là thạch anh trong được chiếu xạ.
• Ngọc trai đen, xám: một số ngọc trai được chiếu xạ để sẫm lớp xà cừ hoặc nhân bên trong.
• Tourmaline hồng đỏ, beryl vàng, kunzite và một số đá khác cũng có thể được chiếu xạ.

🔴 Có còn phóng xạ không: câu trả lời thẳng

Đây là câu hỏi quan trọng nhất và cần trả lời rõ ràng.

• Chiếu gamma và chùm electron nhìn chung không làm đá trở thành chất phóng xạ đáng kể, hoặc mức phóng xạ cảm ứng mất đi rất nhanh.
• Chiếu neutron (cách tạo London blue) có thể làm một số nguyên tố vết trong đá trở thành đồng vị phóng xạ trong một thời gian. Vì vậy, ở những nước quản lý chặt như Mỹ, đá chiếu neutron phải được lưu giữ và đo kiểm cho tới khi mức phóng xạ giảm xuống dưới ngưỡng quy định trước khi được phép đưa ra thị trường, và việc phân phối cần giấy phép.
• Đá đi qua chuỗi cung ứng có quản lý thì khi tới tay người mua, mức phóng xạ đã ở dưới ngưỡng an toàn. Rủi ro nằm ở hàng đi tắt, không qua lưu kho đủ thời gian, nhất là ở những nơi quản lý lỏng. Đã có những đợt hàng như vậy bị phát hiện trên thế giới.

Với người mua phổ thông, cách tự bảo vệ hợp lý là mua ở nơi có nguồn hàng rõ ràng, có hoá đơn ghi tên đá và tình trạng xử lý. Không cần sợ topaz xanh nói chung; chỉ nên cẩn thận với hàng trôi nổi giá rẻ bất thường.

Màu chiếu xạ có bền không

Phần lớn màu chiếu xạ ở topaz xanh là bền trong điều kiện đeo thông thường. Nhưng màu tạo bằng chiếu xạ có thể thay đổi khi gặp nhiệt cao, vì nhiệt có thể “chữa” lại các khiếm khuyết đã tạo ra. Một số đá chiếu xạ (một vài loại beryl vàng, kunzite) còn có thể phai dần dưới ánh nắng mạnh.

Dặn thợ khi sửa trang sức

Đây là chi tiết chỉ người trong nghề mới hay nhắc. Khi đem nhẫn, mặt dây có đá chiếu xạ đi chỉnh cỡ, hàn lại chấu, đánh bóng, hãy nói rõ cho thợ biết. Ngọn lửa hàn có thể làm nóng viên đá đủ để đổi màu, đặc biệt với kim cương màu xử lý và một số đá khác. Thợ cẩn thận sẽ tháo đá ra trước khi hàn hoặc dùng biện pháp tản nhiệt. Một viên kim cương xanh lam do chiếu xạ có thể chuyển màu sau một lần hàn vội.

Khai báo và giá

• Theo thông lệ của ngành, chiếu xạ là một xử lý phải được khai báo. Giấy kiểm định của phòng kiểm định có uy tín sẽ ghi rõ, đặc biệt với kim cương màu.
• Với topaz xanh, vì gần như tất cả đều chiếu xạ nên giá thị trường đã phản ánh điều đó. Topaz xanh chiếu xạ là đá đẹp, giá phải chăng, không phải hàng kém.
• Với kim cương màu, khác biệt giữa màu tự nhiên và màu xử lý là khác biệt giá rất lớn. Đây là chỗ không được đoán, phải có giấy.

Người bán nói “topaz xanh tự nhiên trăm phần trăm, không xử lý” mà không có giấy kiểm định nói điều đó: khả năng cao là đang nói sai, cố ý hay không.

Có tự phát hiện được không

Gần như không, với người mua phổ thông. Topaz xanh chiếu xạ và topaz xanh tự nhiên (hiếm) rất khó phân biệt, kể cả với nhiều phòng kiểm định. Kim cương màu xử lý cần thiết bị quang phổ chuyên dụng. Máy đo phóng xạ cầm tay có thể phát hiện hàng phóng xạ vượt ngưỡng, nhưng không cho biết viên đá có từng chiếu xạ hay không khi mức đã giảm.

Nói gọn lại

Chiếu xạ đổi màu đá bằng cách thay đổi các khiếm khuyết trong tinh thể, không thêm chất lạ. Topaz xanh trên thị trường gần như đều qua chiếu xạ; kim cương màu và thạch anh khói cũng thường gặp. Đá đi qua chuỗi cung ứng có quản lý thì an toàn khi tới tay người mua; cẩn thận với hàng trôi nổi rẻ bất thường. Và khi đem đi sửa, hãy dặn thợ: nhiệt từ ngọn lửa hàn có thể đổi màu đá chiếu xạ.