Spinel: viên đá bị gọi nhầm là ruby suốt nhiều thế kỷ, và vì sao giờ người ta tìm nó vì chính nó

Mục “Từng loại đá” đã có bảng tra các loại phổ biến và hồ sơ các nhóm thạch anh, corundum, beryl, đá hữu cơ. Bài này dành cho một loại đá có câu chuyện lạ nhất trong ngành: spinel. Trong nhiều thế kỷ, những viên spinel đỏ lớn nhất thế giới được gọi là ruby, nằm trên vương miện, được ghi vào sổ sách hoàng gia là ruby. Chỉ đến khi khoáng vật học phát triển, người ta mới biết đó là hai thứ khác nhau.

Hai khoáng vật khác hẳn nhau

• Ruby là corundum (nhôm oxit) màu đỏ, kết tinh hệ ba phương, độ cứng 9 trên thang Mohs.
• Spinel là magie nhôm oxit, kết tinh hệ lập phương, độ cứng khoảng 8.

Cả hai có thể đỏ cùng một sắc vì cùng nhận màu từ crôm. Chúng còn hay được tìm thấy ở cùng một mỏ, trong cùng một lớp sỏi đá, như ở Myanmar, Sri Lanka, và Lục Yên của Việt Nam. Nhặt lên từ cùng một nắm sỏi, cùng màu đỏ, người xưa không có công cụ để tách chúng ra.

Viên “Black Prince's Ruby” gắn trên Vương miện Hoàng gia Anh là một ví dụ nổi tiếng: nó là spinel đỏ lớn. Viên “Timur Ruby” cũng vậy. Tên gọi “ruby” vẫn được giữ như một phần lịch sử.

Phân biệt spinel và ruby: điều người làm nghề nhìn

1. Đơn khúc xạ và lưỡng khúc xạ: spinel thuộc hệ lập phương nên đơn khúc xạ; ruby lưỡng khúc xạ. Dưới kính phân cực, spinel thường tối đều khi xoay (có thể có dị thường nhẹ), ruby sáng tối luân phiên.
2. Đa sắc: ruby đổi sắc nhẹ khi nhìn từ các hướng khác nhau (đỏ tía và đỏ cam). Spinel không có hiện tượng này vì đơn khúc xạ.
3. Bao thể: spinel tự nhiên hay có những tinh thể bát diện nhỏ bên trong, xếp thành hàng. Ruby hay có kim rutin mảnh, “lụa”, vân màu theo lục giác.
4. Chiết suất: đo bằng khúc xạ kế, spinel khoảng 1,71 (một giá trị), ruby khoảng 1,76 đến 1,77 (hai giá trị).

Không phép thử nào ở trên làm được chắc chắn bằng mắt thường. Đây là việc của phòng kiểm định, và cũng là lý do tờ giấy kiểm định đáng giá với đá đỏ.

Spinel Lục Yên

Vùng Lục Yên (Yên Bái) là một trong những nguồn spinel được giới đá quý quốc tế biết tới. Spinel ở đây có nhiều màu: đỏ, hồng, tím, xanh xám, xanh lam, và đặc biệt là những viên có màu xanh lam do coban, loại rất hiếm. Phần lớn spinel Lục Yên được khai thác thủ công từ các lớp sỏi bồi. Người dân địa phương có kinh nghiệm phân loại bằng mắt, nhưng với viên đắt tiền, thương lái quốc tế vẫn gửi kiểm định.

Vì sao spinel giờ được tìm vì chính nó

Vài thập kỷ gần đây, spinel không còn là “ruby rẻ tiền” mà được giới sưu tầm quý vì những lý do riêng:

• Ít bị xử lý: so với ruby và sapphire (phần lớn được nung), spinel tự nhiên thường được bán ở trạng thái chưa xử lý. Nung spinel ít cải thiện màu, nên ít người làm. Tuy vậy vẫn phải hỏi.
• Độ cứng 8 và không có cát khai rõ: đủ bền cho nhẫn đeo hằng ngày.
• Màu tươi, ánh sáng mạnh.

Giá spinel đẹp tăng nhiều, nhưng vẫn thường thấp hơn ruby cùng chất lượng. Đó là lý do có người cố tình bán spinel đỏ là ruby.

Spinel, ruby và garnet: bộ ba đỏ hay bị lẫn

Ngoài ruby, spinel đỏ còn hay bị lẫn với garnet đỏ (nhóm pyrope, almandine). Garnet cũng đơn khúc xạ như spinel, nên phép thử phân cực không tách được hai loại này. Người làm nghề dựa vào chiết suất (garnet thường cao hơn spinel), phổ hấp thụ, và màu: garnet đỏ hay ngả nâu hoặc tía sẫm, spinel đỏ thường tươi hơn, có khi ngả cam hồng. Trong thực tế mua bán, cả ba có thể xuất hiện trong cùng một khay hàng “đá đỏ”, và giá của chúng chênh nhau rất nhiều. Đó là lý do câu hỏi “đây là đá gì” luôn đi trước câu hỏi “đẹp không”.

Chăm sóc spinel

Spinel độ cứng 8, không có cát khai rõ, khá ổn định với nhiệt và ánh sáng. Rửa bằng nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải mềm là đủ. Máy rửa siêu âm thường an toàn với viên sạch, nhưng nên tránh với viên có vết nứt hoặc đã lấp nứt. Cất riêng khỏi kim cương, sapphire, ruby vì những đá cứng hơn có thể làm xước spinel khi va vào nhau trong hộp.

🔴 Spinel tổng hợp: thứ hay được dùng để giả đá khác

Đây là điểm người mua hay bị qua mặt nhất. Spinel tổng hợp (nuôi trong phòng thí nghiệm, thường bằng phương pháp nóng chảy ngọn lửa) rẻ và dễ tạo màu, nên nó được dùng để giả các đá khác, không chỉ giả spinel tự nhiên:

• Spinel tổng hợp xanh nhạt giả aquamarine.
• Spinel tổng hợp xanh lam giả sapphire.
• Spinel tổng hợp không màu giả kim cương trong hàng trang sức rẻ.
• Spinel tổng hợp màu đỏ, hồng.

Ngược lại, khi bạn mua một viên “aquamarine” giá rất rẻ, một trong các khả năng là spinel tổng hợp. Spinel tổng hợp làm bằng phương pháp ngọn lửa có dị thường quang học đặc trưng dưới kính phân cực (vân sọc kiểu “da rắn”), và chiết suất hơi cao hơn spinel tự nhiên, những dấu hiệu phòng kiểm định dùng để nhận ra.

Mua spinel: mấy câu hỏi nên đặt

1. Đây là spinel tự nhiên hay tổng hợp? Giấy kiểm định ghi gì?
2. Có qua xử lý nhiệt hay xử lý nào khác không?
3. Viên đỏ: nơi kiểm định đã phân biệt với ruby và với garnet chưa?
4. Xuất xứ (nếu người bán nêu xuất xứ để tính giá): giấy nào ghi điều đó?

Nói gọn lại

Spinel là một khoáng vật riêng, đơn khúc xạ, độ cứng 8, cùng màu đỏ với ruby vì cùng có crôm và hay nằm cùng mỏ, nên bị gọi nhầm là ruby suốt nhiều thế kỷ. Ngày nay spinel tự nhiên được tìm vì đẹp, bền và thường chưa qua xử lý; Lục Yên là một nguồn có tiếng. Cẩn thận với spinel tổng hợp: nó được dùng để giả aquamarine, sapphire và nhiều đá khác, chứ không chỉ giả chính nó.