Tourmaline: viên đá nhiều màu nhất, vì sao người Hoa gọi là “điện khí thạch” và lời quảng cáo ion âm
Trong mục “Từng loại đá”, các bài trước đã đi qua các nhóm thạch anh, corundum, beryl, đá hữu cơ và spinel. Bài này dành cho tourmaline, nhóm đá có lẽ nhiều màu nhất trong giới đá quý. Có tourmaline hồng, đỏ, xanh lá, xanh lam, vàng, nâu, đen, không màu, và có những viên mang hai ba màu trong cùng một tinh thể.
Tourmaline là một nhóm, không phải một khoáng vật
Tourmaline là tên của một nhóm khoáng vật silicat chứa bo có cấu trúc giống nhau nhưng thành phần hoá học thay đổi rất nhiều. Sắt, mangan, liti, crôm, đồng thay vào nhau trong cấu trúc, và mỗi kiểu thay thế cho một màu. Đó là lý do tourmaline nhiều màu đến vậy. Các tên khoáng vật trong nhóm như elbaite, schorl, dravite, liddicoatite thường chỉ có ý nghĩa với người nghiên cứu; trên thị trường, người ta gọi theo màu.
Các loại hay gặp trên thị trường
- Rubellite: tourmaline đỏ đến hồng đậm. Tên thương mại dành cho viên giữ màu đỏ dưới cả ánh sáng ngày lẫn đèn vàng.
- Tourmaline hồng: hồng nhạt đến hồng vừa, phổ biến.
- Tourmaline xanh lá (verdelite), xanh lam (indicolite).
- Tourmaline dưa hấu: tinh thể cắt ngang có lõi hồng và viền xanh lá, giống lát dưa hấu. Thường được cắt lát để giữ nguyên hiệu ứng.
- Tourmaline đen (schorl): đục, phổ biến nhất trong tự nhiên, rẻ, hay làm vòng hạt.
- Tourmaline Paraíba: màu xanh lam neon rực rỡ nhờ đồng, phát hiện ở bang Paraíba (Brazil) cuối thập niên 1980, sau tìm thêm ở Nigeria và Mozambique. Đây là loại đắt nhất nhóm, và tên “Paraíba” trên giấy tờ có quy ước riêng về thành phần đồng.
Việt Nam cũng có tourmaline, đặc biệt là tourmaline hồng và nhiều màu ở vùng Lục Yên (Yên Bái).
Đặc điểm nhận dạng
- Đa sắc mạnh: tourmaline đổi sắc rõ rệt khi nhìn dọc trục tinh thể và ngang trục. Nhìn dọc trục thường tối hơn nhiều. Thợ cắt phải tính hướng cắt để mặt viên đá cho màu đẹp nhất. Nhiều viên xanh lá nhìn từ mặt trên rất tối, đó là do hướng cắt.
- Tinh thể dài, mặt cắt ngang hình tam giác cong, thân có rãnh dọc. Nhìn tinh thể thô là nhận ra.
- Độ cứng 7 đến 7,5, ngang thạch anh, đủ bền cho trang sức đeo thường xuyên, nhưng có thể giòn ở các vết nứt bên trong.
- Bao thể dạng ống, dạng lỏng: tourmaline hồng, đỏ hay có nhiều bao thể và vết nứt; viên sạch, trong là hiếm.
“Điện khí thạch”: phần vật lý có thật
Tên tiếng Hoa của tourmaline là 電氣石 (điện khí thạch, đá có điện). Tên này có cơ sở vật lý:
- Tính nhiệt điện: khi tinh thể tourmaline bị làm nóng hoặc nguội đi, hai đầu tinh thể tích điện trái dấu tạm thời. Lúc đó nó hút được bụi, mẩu giấy vụn, tro. Người Hà Lan thế kỷ mười tám dùng tourmaline hơ nóng để hút tro khỏi tẩu thuốc, gọi nó là “đá hút tro”.
- Tính áp điện: khi bị nén, tinh thể cũng sinh ra điện thế nhỏ.
Hệ quả thực tế cho người đeo: tourmaline trưng trong tủ kính có đèn chiếu nóng hay bám bụi hơn các đá khác. Lau định kỳ là đủ.
🔴 “Tourmaline phát ion âm, hồng ngoại, chữa bệnh”: tách khỏi phần thật
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Trên thị trường có rất nhiều sản phẩm “tourmaline” (vòng tay, gối, đệm, miếng dán, lược, máy sấy tóc) quảng cáo phát ion âm, phát tia hồng ngoại xa, cải thiện tuần hoàn máu, chữa đau lưng, giải độc.
- Tính nhiệt điện và áp điện của tourmaline là có thật, nhưng điện tích sinh ra rất nhỏ và chỉ tồn tại khi nhiệt độ hoặc áp lực đang thay đổi. Không có bằng chứng đáng tin rằng một chiếc vòng hay tấm đệm tourmaline tạo ra lượng ion đủ để ảnh hưởng tới sức khoẻ.
- Mọi vật ở nhiệt độ cơ thể đều phát tia hồng ngoại; đây không phải tính chất riêng của tourmaline.
- Nhiều sản phẩm “tourmaline” trong đệm, miếng dán là bột khoáng trộn vật liệu khác, không phải đá quý tourmaline.
Mua tourmaline vì nó đẹp, vì màu sắc, vì bạn thích tính chất vật lý thú vị của nó là hoàn toàn chính đáng. Mua vì lời hứa chữa bệnh là chỗ dễ trả giá cao cho thứ không có. Có vấn đề sức khoẻ thì gặp bác sĩ.
Xử lý và hàng giả
- Nung: một số tourmaline được nung để làm sáng màu, thường khó phát hiện và khá ổn định.
- Chiếu xạ: tourmaline hồng, đỏ đôi khi được chiếu xạ để đậm màu.
- Lấp vết nứt bằng nhựa, dầu: hay gặp ở rubellite nhiều vết nứt. Ảnh hưởng độ bền và cách chăm.
- Hàng giả: thuỷ tinh màu, và với tourmaline dưa hấu thì có cả thuỷ tinh ghép hai màu.
Chăm sóc
Tourmaline hồng, đỏ thường có nhiều vết nứt nhỏ, nên đây là nhóm cần nhẹ tay hơn các đá cùng độ cứng. Lau bằng nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải mềm. Tránh máy rửa siêu âm và hơi nước nóng với viên có vết nứt hoặc đã lấp nứt. Tránh sốc nhiệt (từ nóng sang lạnh đột ngột) vì có thể làm lan vết nứt sẵn có.
Nói gọn lại
Tourmaline là nhóm khoáng vật silicat chứa bo, nhiều màu nhất trong đá quý, từ hồng rubellite, xanh indicolite, dưa hấu hai màu tới Paraíba xanh neon. Nhận ra nó qua đa sắc mạnh và tinh thể có rãnh dọc. Tên “điện khí thạch” đến từ tính nhiệt điện có thật; còn lời quảng cáo ion âm chữa bệnh thì không có bằng chứng đáng tin.